چۆن تەکنۆلۆجیا پشتیوانیی گەڕانەوەی تالیبانی كرد؟

چۆن تەکنۆلۆجیا پشتیوانیی گەڕانەوەی تالیبانی كرد؟
تیم کولبان

و / تارا شێخ عوسمان

كاتێك بۆ یەكەمجار بزووتنەوەی تالیبان ئەفغانستانی كۆنترۆڵ كرد، جیهان تەلەفۆنی مۆبایلی بەكاردەهێنا بۆ گفتوگۆ دەنگییەكان و گەیشتن بە ئینتەرنێتی ئامێری كۆمپیوتەری ناو نووسینگەكان لە رێگەی هێڵی تەلەفۆنی مسییەوە بوو، وێنەگرتنی دیجیتاڵیش لە قۆناغی سەرەتاییدا بوو، بەڵام لە ماوەی چەند ساڵێكی كەمی ئەو شكستەی لەسەر دەستی سوپای ئەمریكا كە لە 2001 دا تووشی ئەو بزووتنەوەیە بوو، ئەو توندڕەوانەی كە جارێك ئامادەی بەكارهێنانی تەكنیكی فڕۆكەی بێ فڕۆكەوانی كاتیی بوون و پەیامە سیاسی و ئۆپەراسیۆنییەكانیان لە رێگەی تۆڕەكانی ئامێری مۆبایلەوە پەخش كرد، بڕیاری دانپێدانانی بابەتە رازێنراوەكانی سەدەی بیستویەک نەك رەتكردنەوەیان، بووە كلیلی مانەوەی ئەو بزووتنەوەیە و لە كۆتاییشدا بە دەستهێنانەوەی ئەو وڵاتە ناكەنارییەی ئاسیای ناوەند بوو.

خاتوو (ڤاندا فیلباب- براون) هاوكاری بەرجەستەی بەڕێوەبەری (دەستپێشخەری لایەنە چەكدارە ناحكومییەكان) لە پەیمانگای برۆكینگز دەڵێت: «ئەو بزووتنەوەیە لە ساڵی 2007 دا گەیشتنە ئاستێكی باڵاتر لە پێشكەوتنی تەكنۆلۆجیدا« ئەوەش نیشانەی توانای ئەو گروپەیە لە خۆگونجاندن و فێربوون ، ئەمەش یەكێكە لە هۆكارەكانی سەركەوتنیان
یەكێك لەو شتانەی فێری بوون ، سرنج خستن سەر پەیوەندییە تەکنۆلۆجییەكانە بە دوور لە نموونەی نەوەدەكانیان كە بیروڕایان وابوو ئەف أفغانستان لە هەوورو جۆرە.

تالیبان مێژووی
ئەم بزووتنەوەیە لە بنەڕەتدا لە ناوچەیەكی گوندنشینی سەختی ئەفغانستانەوە، تا لوتكەی ململانێ لەسەر دەسەڵات جەنگا و سەرەنجام لە ساڵی 1996 دا دەسەڵاتی گرتەدەست، داوای كرد خەڵك بگەڕێنەوە بۆ سەدەی حەوتەمی زاینیی واتە ئەو سەدەیەی ئیسلامی تێدا دەركەوت .

ئیدی میللەتێك لە جوتیاری خۆ بژێو وێنا كرا و حوكمیش لە ژێر سایەی یاساكانی ئیسلامدا بوو و بزووتنەوەكەش پێویستیی بۆ تەکنۆلۆجیا رەت دەكردەوە. ئەمەش شتێكی زۆر نەبوو، گەشەپێدان لەكاتی داگیركاری سۆڤێت و شەڕی نێوان میرەكانی جەنگەوە وەستا بوو.

لە ساڵی 2007 و لەناوجەرگەی یاخیبوون لە دژی ئەمرییەكان، تالیبان ئامێری مۆبایلی یەك رەنگی وەك (نۆكیا و مۆتۆرۆلای بەكاردەهێنا بۆ پڕوپاگەندە و بەردەوام چاوێریكردنی خەڵك).

بەکارهێنانی تەکنۆلۆجیای نوێ
خاتوو براون دەگێڕێتەوە، لە سەردانێكی ئەو كاتەی بۆ ئەفغانستان لە یادێتی كە تالیبان نامەی دەنگیی بە گروپ دەنارد بۆ خەڵك بۆ زەكات دان و هۆشداریی دەدا بە خەڵك كە بزووتنەوەكە ناونیشانی ماڵەكانیان دەزانێت، ئەوەی سەیر بوو ئەوەبوو كە سەرهەڵدانی بەرفراوانی پەیوەندییە تەلدار و بێتەلەكان لەلایەن كۆمپانیا ئەمریكی و نێودەوڵەتییەكانەوە جێبەجێ دەكرا.

هەر هێندەی هێزەكانی ناتۆ ستوون و تاوەریان دانا كە ئانتێنی مۆبایلی هەبوو، ئیدی ماوەیەكی كورتی خایاند و وتەبێژان بە ناوی بزووتنەوەی تالیبان بە تایبەت ئەوانەی زمانی ئینگلیزییان باش بوو بە شێوەیەكی رێكخراو لە رێگەی تێكستە نامە و نامەی دەنگییەوە كەوتنە قسەكردن لەگەڵ میدیاكانی خۆرئاوا و وەڵامدانەوەی پرسیارەكان و بانگەشەی سەركەوتن لەو شەڕانەی كە رۆژنامەنووسان تەنانەت نەیاندەزانی كە روویانداوە.

سەرەتا هێزە بیانییەكان و تەنانەت خودی بزووتنەوەكەش وا سەیری تالیبانیان دەكرد كە هێزێكی سەربازیی سووكەڵەن و زۆركات بە تفەنگ و ئاربیجییەكی سەرشان پڕچەك كراون، بەڵام لەگەڵ دوژمنێكی زۆر مۆدێرن كە خۆی لە ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیدا دەبینیەوە، ئیدی پێویستی بە زیادكردنی ئۆپەراسیۆنی دەروونی لای تالیبان سەریهەڵدا.

كامەران بوخاریی بەڕێوەبەری گەشەپێدانی شیكاریی لە پەیمانگای (نیولاین) بۆ ستراتیژ و سیاسەتەكان سەرنجی ئەوەی داوە كە سەرهەڵدانی تەکنۆلۆجیا زۆر گرنگە و هیچ رێگەیەك نییە بۆ ئەوەی فریوی بدەیت، لە كۆندا تالیبان دەیانتوانی بێ ئەوە بەردەوامبن، بەڵام لە دوای 11/9/2001 جیهان بە تەواوی گۆڕا، هەربۆیە تالیبانیش ناچاربوو لە گۆڕەپانی شەڕدا دوای ئەو داهێنانە بكەوێت و بەخێرایی فێریان بوو.

بوخاری ئەوە دەهێنێتەوە یادی خۆی كە لە ساڵی 2005دا فڕۆكەیەكی بێ فڕۆكەوانی كامێرا هەڵگر ئاشكرا كرا كە بریتی بووە لە فڕۆكەیەكی یاریی منداڵانە و بە كۆنترۆڵ لە نزیك سنووری پاكستانەوە كاری پێكراوە.

فێربوون لە دۆست و دوژمنەوە
تالیبان بە تەنها لە دوژمنەكانیانەوە فێر نەبوو، بەڵكو لە (جیهادی)یەكانی دیكەی وەك قاعیدە و داعش و حزبوڵڵاشەوە شتی نوێ فێربوون، زانیان هێزی تەکنۆلۆجیا گرنگە بۆ بەدەستهێنانی ئەندام و هەڕەشەكردن لە نەیارەكان و كۆنترۆڵكردنی نامەكان، هەروەها تالیبان سوودی لە ئاڵوگۆڕكردنی زانیارییەكانیش وەرگرت بۆ پڕوپاگەندە و شەڕ و زانیاری نوێ.

ئەم گروپانە رێچكەیەكی تەکنۆلۆجییان لە جیهاندا گرتەبەر و زۆر زوو چوونە ناو یاری مشك و پشیلەوە كە خۆی لە بەكارهێنانی پێگە ئەلكترۆنییەكاندا دەبینییەوە بۆ راگەیاندنی بەرپرسیارێتیان لە هێرشەكان و بڵاوكردنەوەی پەیام و گرتەی ڤیدیۆیی بەرلەوەی حكومەتەكان لەناو تۆڕی ئینتەرنێت بیانسڕنەوە، ئەمەش بواری بۆ ئامێری پێشكەوتووتر و تۆڕی خێراتر رەخساند، واتە توانای تۆماركردنی گرتەیەكی ڤیدیۆیی و راستەخۆ رەوانەكردنی بە ئیمەیل بۆ لایەنگران و میدیا نێودەوڵەتییەكان، هەرزوو تالیبان هاوشێوەكانی سەكۆكانی وەك یوتیوب و فەیسبووك و تویتەر و تیلگرام و واتساپیان بەكارهێنا كە بووەهۆی ئەوەی زانیارییەكانیان ئاسانتر بگات.

بوخاری ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە ستراتیژی بنەڕەتیی تەنها لە سەركەوتن لە شەڕەكاندا كورت نەكراوەتەوە، بەڵكو دروستكردنی وێنەیەك بۆ هێز و تواناكانیشی لەخۆ گرتووە.

كاتێك مانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان پێی نایە دەیەی دووەمییەوە، تالیبان بەردەوام بوو لە بڵاوكردنەوەی پەیامەكانی لە رێگەی هەموو ئامڕازەكانەوە، ئامانجیشی هێزە ئەفغانییە ناوخۆییەكان و حكومەتە دەرەكییەكان بوو، ئامانجەكەش دروستكردنی بڕوایەك بوو كە دەسەڵاتگرتنەوە دەستی بزووتنەوەكە شتێكی حەتمییە و بەرگرییكردن سوودی نییە، ئەم جۆرە بڕوا هێنانەش یارمەتیدەر بوو بۆئەوەی ئەمریكا لەگەڵ بزووتنەوەكە لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشێت و رەنگە هەر ئەوەش بووبێتە هۆی داڕمانی سوپای ئەفغانستان.

بەکارهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
هیچ حكومەت و كۆمپانیاییەكی بیانیش لەو هەڕەشانەی ئینتەرنێت بێ ئاگا نەبوو، هەردوو كۆمپانیای (فەیسبووك) و (ئەلفابێت) باس لەوە دەكەن كە بۆ ماوەیەكی درێژ بزووتنەوەی تالیبانیان قەدەغەكردووە، لەكاتێكدا تویتەر تەنها بەشە توندڕەوانەكانی بابەتەكانی سانسۆر كردووە، بەڵام نەرمیی تالیبان لە گواستنەوەی پەیام و بەرنامەكانی وایكرد، نەهێشتنی ئامادەیی سیبرانی ئەو بزووتنەوەیە بە تەواوەتی بكاتە كارێكی ئەستەم.

لەو كاتەی تالیبان دەستیان بەسەر كابولی پایتەختدا گرتەوە، لە تویتەر زیاتر ئامادەیی پەیداكرد و چووە واتساپیش و تێكستە نامەی بۆ دانیشتوانەكەی و بیانییەكان دەنارد، هەروەها لە هەفتەكانی كۆتاییدا و بە مەبەستی هێوركردنەوەی دۆخەكە و كەمكردنەوەی مەترسییەكان سەبارەت بە پێشیلكردنی مافەكانی مرۆڤ، وتەبێژانی ئەو بزوتنەوەیە سەكۆی تویتەریان بەكارهێنا، ئەمەش زەبەلاحەكانی تەکنۆلۆجیای ئەمریكای ناچاركرد دووبارە پێداگربن لەسەر سیاسەتەكانیان.

(ئادەم موسیری) سەرۆكی خزمەتگوزاریی بەشدارییكردنی وێنە لە ئینستگرام لە وتەیەكیدا بۆ تەلەفزیۆنی بلۆمبێرگ ئاماژەی بەوەدا كە تالیبان ملكەچی سزاكانی ئەمریكایە، ئەمەش مانای وایە بەهۆی سیاسەتەكانمان لە پەیوەست بە گروپە مەترسیدارەكان، ئێمە رێگە نادەین ئەو بزوتنەوەیە لە ئینستگرام و فەیسبوك هەبن.

هەروەها واتساپ ئەو هێڵی یارمەتییەی قەدەغەكردووە كە تالیبان دایناوە، بۆ رێگەپێدانی ئەفغانییەكان بۆئەوەی سەبارەت بە حاڵەتەكانی توندوتیژیی و تاڵانكردن هەواڵ بدەنە ئەندامانی بزووتنەوەكە.

ئەو ماوەیە چەندە كە دەبێت كۆمپانیاکانی تەکنۆلۆجیا، تالیبان لە دەرەوەی سەكۆكانیان بهێڵنەوە؟ ئەوە پەیوەستە بە سیاسەتەكانی ئەمریكاوە و پێویستی بەو ئومێدە هەیە لە كۆنترۆڵكردنی گوتار و سنوورداركردنی دەستپێشخەریی و هاوهانگی بزووتنەوەكە لەگەڵ حكومەت و كۆمپانیاكان بۆ سنوورداركردنی دەستگەیشتن بە تەکنۆلۆجیاكان، بەڵام توانای تالیبان بۆ خۆگونجاندن وا دەكات راگرتنی هەموو كارەكانیان ئەگەرێكی زۆر دوور بێت، تەنانەت ئەگەر تالیبان نەتوانێت پەنجەرە جەماوەرییەكانی وەك یوتیوب و فەیسبووك و تویتەریش بەكاربهێنێت، ئەوا ئەپلیكەیشنێكی نامە گۆڕینەوەی وەك تێلیگرام و واتساپ یەكێكە لە هەڵبژاردەكان بە هۆی سروشتی خزمەتگوزارییەكانیانەوە.

تالیبان و شۆڕشی تەکنۆلۆجیا
شۆڕشی تەکنۆلۆجی لێرەدا ناوەستێت، بەهۆی وڵاتێكی بەرفراوانەوە كە دەبێت بەڕێوەببرێت و كۆمەڵە گروپێكی جیاواز كە دەبێت قایل بكرێن، ئەوا حكومەتی تالیبان زیاتر پشت بە زانیاریی و پەیام و دروستكردنی چەمكەكان دەبەستێت، بۆیە ئەوانەی سیاسەت دەكەن دەتوانن ئەو شێوازی جڵەوكردنە فێربن كە دەوڵەتانی دراوسێی وەك ئێران و پاكستان و تەنانەت چینیش دەیگرنەبەر لە رێگەی چاودێریی و سەرپەرشتییكردنەوە. چینی پێشەنگیش لە تەكنیكەكانی ناسینەوەی روخسار و ژیریی دەستكرد چەند دەستپێشخەرییەكی خستۆتە بەردەمی تالیبان، ئەگەری ئەوەش هەیە كە چەند یارمەتییەك لە شێوەی ژێرخان پێشكەش بكات كە رەنگە ئامێرەكانی پەیوەندییكردن و چاودێریی لە خۆبگرێت.

ئەمڕۆ تالیبان رێگەی خۆی بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئەفغانستان بڕیوە و ئیدی لەوێ پشت بە تەكنیكی مانەوە دەبەستێت.

* نووسەر ل دەزگای بلومێرگ نیوز (بلومبرج نيوز)
: الشرق الاوسط: الشرق الاوسط
https://knwe.org/؟p=124564

68